Nr. 15/2010 - Nýting sjávarafla
Matís ohf. hefur frá vorlokum 2009 unnið að greiningu fyrir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið á nýtingu sjávarafla hér við land. Skýrsla þessi er nú tiltæk og aðgengileg á netsvæði ráðuneytisins. Samandregið segir í skýrslunni:
“Árið 2008 veiddu íslensk skip um 151 þúsund tonn af þorski (127 þúsund tonn slægt) sem úr voru unnin 90 þúsund tonn af afurðum að verðmæti 59,5 milljarðar króna (fob). Um 75% aflans fór til landvinnslu, 20% var sjófryst og rúmlega 5% var flutt út óunnið í gámum. Niðurstöður þessarar skýrslu sýna að verulegur munur var á nýtingatölum í landvinnslu og sjávinnslu þ.s. flakanýting, hausanýting og nýting á aukaafurðum var umtalsvert lakari hjá frystitogaraflotanum. Gróft áætlað var nýting í landvinnslu um 72% (massahlutfall hráefnis og afurða miðað við slægt með haus) á móti um 44% í sjófrystingu. Ýmsar ástæður kunna að liggja að baki þeirri staðreynd að nýting afla af frystiskipum sé mun lakari en í landvinnslu, en þó má ljóst vera að umtalsverð sóknarfæri séu fólgin í að auka nýtingu hjá frystitogaraflotanum. Sem dæmi um hvar hægt væri að auka nýtingu má t.d. nefna að hausanýting hjá flakafrystitogurum er almennt 35,5%, en í flakavinnslu í landi er hún 22-30%; og yfirdrifinn meirihluti togaranna sér þess þar að auki ekki fært að koma með hausana í land. Einnig bendir ýmislegt til að unnt væri að koma með meira að öðrum aukaafurðum í land en nú er gert t.d. afskurður, marningur, lifur, hrogn, svil ofl
Þrátt fyrir að nýting í landvinnslu hafi batnað til muna á undanförnum misserum er þó ljóst að enn eru til staðar tækifæri til útbóta. Mest framþróun í bættri nýtingu hefur orðið í vinnslu á þorskafurðum, en nýting á aukaafurðum í vinnslu á öðrum tegundum hefur ekki náð að fylgja þar eftir, enda eftir mestu að slægjast í þorskinum. Ánægjuleg þróun hefur t.d. orðið á síðustu þrem árum í niðursuðu á lifur, sem hefur tvöfaldast í magni frá 2006-2009.
Mjög mikið magn af fiski er flutt út óunnið í gámum á ári hverju, en hátt fiskverð á mörkuðunum í Bretlandi og Þýskalandi gerir það að verkum að útgerðamenn sjá meiri hagnaðarvon í því að senda fiskinn úr landi en að selja hann til vinnslu innanlands. Ýmislegt bendir þó til þess að hægt sé að auka útflutningsverðmæti hluta þessa afla með því að vinna hann hér heima.
Bætt nýting á þeim afla sem Íslendingar draga úr sjó er afskaplega mikilvæg, en því má heldur ekki gleyma að magn og gæði fara ekki alltaf saman; það er ekki síður mikilvægt að hámarka hlutfall afurða sem fara í dýrustu afurðaflokkana. Til að það sé hægt þarf að tryggja rétta ferlastýringu í gegnum alla virðiskeðjuna þ.s. gæði eru hámörkuð á öllum sigum veiða, vinnslu og flutninga.”
Vakin er athygli á því að í skýrslunni er tiltekið að á grundvelli óvissu um gæði gagna, var ákveðið að byggja gerð skýrslunnar á aðferðafræði sviðsmynda, þar sem gengið er út frá því að allur afli komi að landi, óháð því hvort um ísfisk eða sjóvinnslu væri að ræða. Megináhersla var lögð á að greina þá möguleika sem eru fyrir hendi varðandi nýtingu á hráefni, en minni áhersla lögð á hagkvæmnismat slíkrar vinnslu. Í framhaldi af þessari vinnu mælir Matís með því að frekari greining á nýtingu sjávarafla fari fram. Þar er mikilvægt að lagt verði mat á hagkvæmni mismunandi nýtingarleiða sem og markaðir skoðaðir. Þá er jafnframt þýðingarmikið að haft verði samráð við hagsmunaðila í greininni og að farið verði yfir söfnun og skráningu gagna er varða veiðar, vinnslu og markaðssetningu sjávarafurða.
Í lögum nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, er tiltekið í 2. gr. að skylt sé að hirða og landa öllum afla sem kemur í veiðafæri fiskiskipa. Þó getur ráðherra heimilað með reglugerð að varpað sé fyrir borð verðlausum fiski og innyflum, hausum og öðru því sem til fellur við verkun eða vinnslu um borð í veiðiskipum. Þessi heimild hefur verið nýtt sbr. reglugerð 601/2003 - http://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/601-2003
Jón Bjarnason, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tiltekur: “Það er mín skoðun að koma eigi með allan afla að landi. Þetta snýr að siðlegri umgengni okkar við sjávarauðlindina og séu á því gerðar undantekningar, þá séu þær vel ígrundaðar. Möguleikar á nýtingu ýmissa aukaafurða hafa batnað mjög á undanförnum áratug. Nú er búin til fullgild vara úr aukaafurðum sem engum manni datt í hug að hirða hér áður fyrr. Því er ekkert sem segir að við getum ekki komið með allan afla að landi og gert það með ágætum hagnaði í nánustu framtíð. Skýrsla Matís er gott innlegg inn í umræðu sem nauðsynlegt er að fari fram á næstunni um þetta málefni.”
Skýrsluna má finna í heild hér.